Jura Krakowsko-Częstochowska

Wyżyna Krakowsko-Częstochowska – potocznie po prostu Jura – to pas wyżyny długości ok. 80 km między Krakowem a Częstochową, o powierzchni ok. 2615 km². Nazwę „Jura” zawdzięcza wapiennym skałom pochodzącym z okresu jurajskiego. Czatachowa leży w jej północnej części, na Wyżynie Częstochowskiej.

Przed milionami lat obszar ten wielokrotnie był dnem morza. Ze szczątków morskich organizmów powstały grube warstwy wapieni górnojurajskich, które budują dziś wyżynę. W ciepłym, wilgotnym klimacie trzeciorzędu woda rozpuszczała skały – tak narodziły się ostańce: wapienne baszty, iglice, mury i bramy wznoszące się nawet na kilkadziesiąt metrów ponad okolicę.

Najwyższym punktem Jury jest Góra Zamkowa (Góra Janowskiego) w Podzamczu, na której stoi zamek Ogrodzieniec (ok. 515 m n.p.m.). Przez wyżynę biegnie dział wód Odry i Wisły, a porowate wapienie sprawiają, że rzek jest niewiele, za to licznie występują źródła i wywierzyska – jak Źródła Zygmunta i Elżbiety, z których wypływa Wiercica.

Orle Gniazda to system średniowiecznych zamków i strażnic, które strzegły granicy Królestwa Polskiego od strony Śląska. Większość z nich wzniesiono na trudno dostępnych wapiennych skałach – stąd porównanie do orlich gniazd. Wiele z nich powstało prawdopodobnie z polecenia Kazimierza Wielkiego, by chronić Kraków przed najazdami czeskimi od strony Górnego Śląska, do jakich doszło w 1327 i 1345 r. Określenia „orle gniazdo” użył prawdopodobnie jako pierwszy pisarz Adolf Dygasiński, zachwycony ruinami Ogrodzieńca w latach 80. XIX w.

Wśród zamków królewskich były m.in. Bobolice, Olsztyn i Ostrężnik, a wspierały je zamki prywatne – Mirów, Ogrodzieniec czy Bąkowiec w Morsku – oraz strażnice, jak te w Przewodziszowicach i Suliszowicach koło Czatachowej. Dziś część warowni to malownicze ruiny (Olsztyn, Mirów, Ogrodzieniec, Ostrężnik, Morsko), a niektóre odbudowano (Bobolice, Pieskowa Skała).

Większość zamków łączy czerwony Szlak Orlich Gniazd (163,9 km), a te pominięte – niebieski Szlak Warowni Jurajskich. Z Czatachowej do Mirowa i Bobolic jest ok. 17–18 km, do Olsztyna ok. 20 km, a do Ogrodzieńca ok. 36 km.

Wapienne podłoże silnie ulega procesom krasowym, dlatego na Jurze opisano ok. 1500 jaskiń i schronisk skalnych – i wciąż odkrywane są kolejne. Większość to niewielkie schroniska; jaskiń dłuższych niż 40 m jest ok. 150. W samym Parku Krajobrazowym Orlich Gniazd jest ich ok. 500.

Najdłuższą jaskinią Jury jest Jaskinia Wierna w Ostrężniku, zaledwie kilka kilometrów od Czatachowej – jej korytarze mają łącznie 1027 m, ale wejście jest zamknięte i niedostępne dla turystów. Bardzo głębokie jest Studnisko w Sokolich Górach, a Jaskinia Olsztyńska była już w 1836 r. opisywana jako jedna z najpiękniejszych na ziemiach polskich – zanim zniszczyło ją wydobycie kalcytu.

W północnej części Jury do turystycznego zwiedzania z przewodnikiem udostępniono Jaskinię Głęboką w Podlesicach, a w części południowej, w okolicach Ojcowa, m.in. Jaskinię Łokietka i Jaskinię Ciemną. Jaskinie są zimowiskami nietoperzy – zimą nie wchodź do nich i nie zakłócaj spokoju zwierząt.

Najcenniejsze krajobrazy północnej Jury chroni Park Krajobrazowy Orlich Gniazd, utworzony z połączenia parków powołanych w 1980 i 1982 r. Jego śląska część zajmuje ok. 48,4 tys. ha (plus ok. 39,1 tys. ha otuliny) i ciągnie się od przełomu Warty koło Mstowa po dolinę Białej Przemszy. Charakterystyczne są trzy pasma skalne: Smoleńsko-Niegowonickie, Zborowsko-Ogrodzienieckie i Mirowsko-Olsztyńskie.

W parku leży ponad dziesięć rezerwatów przyrody, m.in. Sokole Góry, Parkowe, Ostrężnik, Góra Zborów, Zielona Góra i Smoleń. Na wapiennym podłożu rosną liczne storczyki (m.in. obuwik pospolity i buławniki), a także endemiczne gatunki: warzucha polska i przytulia krakowska. Spotkać tu można lilię złotogłów, a na skałach – murawy kserotermiczne i rośliny naskalne.

Bogata jest też fauna: liczne gatunki nietoperzy, pustułka, puszczyk, dudek, bocian czarny, gniewosz plamisty czy rzadkie bezkręgowce jaskiniowe – niektóre z nich to relikty epoki lodowcowej. Pobliską dolinę Wiercicy z rezerwatami Parkowe i Ostrężnik chroni obszar Natura 2000 „Ostoja Złotopotocka”.

Pieszo: główną osią Jury jest czerwony Szlak Orlich Gniazd (163,9 km) z Krakowa do Częstochowy, a uzupełnia go niebieski Szlak Warowni Jurajskich (ok. 152 km). Do tego dochodzą dziesiątki szlaków lokalnych i ścieżek dydaktycznych – np. żółty Szlak Żarecki czy ścieżki w rezerwatach Parkowe i Ostrężnik.

Rowerem: czerwony Rowerowy Szlak Orlich Gniazd (ok. 190 km) prowadzi przez większość zamków, w tym przez Czatachową. Trasa jest miejscami wymagająca – sprawdzą się rowery górskie, trekkingowe lub gravelowe – ale są też łatwiejsze odcinki, np. z Żarek nad staw Amerykan w Złotym Potoku czy do zamków w Mirowie i Bobolicach.

Konno i na skałach: przez całą Jurę biegnie pomarańczowy Transjurajski Szlak Konny PTTK (8 etapów z Krakowa do Częstochowy). Jura to także jeden z najważniejszych terenów wspinaczki skałkowej w Polsce – Góra Zborów, Skały Rzędkowickie, Okiennik Wielki, Grzęda Mirowska czy Góra Birów mają setki dróg. W rezerwatach wspinać się można tylko na udostępnionych skałach, a początkujący powinni skorzystać z zajęć w szkole wspinaczkowej.

Kulinarnym symbolem okolic Czatachowej jest pstrąg ze Złotego Potoku. Hodowlę założył tu w 1881 r. hrabia Edward Aleksander Raczyński, a w XIX w. było to największe pstrągowe gospodarstwo w kontynentalnej Europie. Złotopotocki pstrąg z rusztu – z chrupiącą skórką i delikatnym mięsem – jest wpisany na Listę Produktów Tradycyjnych Ministra Rolnictwa. Spróbujesz go w smażalni przy pstrągarni.

Z Żarek pochodzi chleb tatarczuch – ciemny, słodkawy wypiek z mąki gryczanej, wpisany na Listę Produktów Tradycyjnych 8 grudnia 2008 r. Tradycja jego wypieku jest w Żarkach przekazywana z pokolenia na pokolenie, a dawniej sprzedawano go na targach, jarmarkach i odpustach.

Żarki od wieków słyną z handlu: przywilej na cotygodniowe targi i trzy jarmarki w roku miasto otrzymało w 1556 r. Dziś targ przy zabytkowych kamiennych stodołach odbywa się w każdą środę i sobotę – to ok. 500 stoisk, od płodów rolnych po rękodzieło. Kilka razy w roku w stodołach odbywają się też targi produktów tradycyjnych i rękodzieła.